METEOROLOJİ

Mademki hava bir uçuşun yapılabilmesinde en önemli faktördür, o halde pilotlar, onu iyice tanımak zorundadırlar; uçuş emniyeti bunu gerektirir.

Bu kitabın amacı, ne yeni, ne de eski pilotlara hava istidlalinin esaslarını öğretmek değildir. İyi hava analiz ve istidlalleri, meteorolojinin bütün safhaları hakkında yüksek derecede teknik bilgiye ihtiyaç gösterir. Hava tahminleri yapmak, havanın eğilim ve özellikleri üzerinde çalışmış ve bunları iyice öğrenmiş kişilerin işidir; bununla beraber hava hakkında temel bilgilere sahip olan bir pilot, kendisine verilen meteoroloji brifingini daha iyi anlayabilecektir. Eğer bu gerçeği idrak eder ve mevcut bütün meteorolojik verilerden azami ölçüde yararlanabilirseniz daha bilgili, daha usta bir pilot olursunuz.

Denizleri ve karalariyle bütün dünyayı çepeçevre saran hava kitlesi ile okyanuslar arasında bir çok bakımlardan benzerlik vardır. Gözle göriilememesine rağmen hava, yeryiizünün 3/4 ünü kaplayan su kadar gerçek bir varlıktır. Okyanuslar gibi hava da, dünya güneşin etrafında dolaşırken onunla birlikte döner; ancak, denizlerden farklı olarak havanın. yeryüzüne göie kendisine has akımları vardır.

ATMOSFERİN YAPISI VE BİLEŞİMİ:

Dünyayı çepeçevre saran renksiz hava denizine atmosfer adı verilir. Atmosfer, genel akımlar ve bu genel akımlardan sapmalarla karekterize edilir. Bazı rüzgarlar, okyanuslardaki akımlar gibi belirli ve devamlıdır; diğerleri ise bazı anların uçuşu gibi değişkendir.

ATMOSFERİN BİLEŞİMİ :

Atmosfer çeşitli gazların fiziksel karıyımından meydana gelmektedir. Deniz seviyesindeki kuro hava, yaklaşık olarak, °/0 21 oksijen, °/o 78 Iditrojen (Azot) ve °/ 1 Argon ihtiva eder. Diğer gazlar, yani karbondioksit, helyum, kripton ve neon çok az ve degişik miktarda bulunurlar. Pek çok bilim adamının inancı odur ki, atmosferi içinde serbest oksijen bulunantek gezegen dünyadır. Miktarı değişken ve nisbeten çok az olmakla beraber, atmosferde başka bir unsur daha vardır ki, meteorolojide önemi çok büyüktür; SU BUHARI. Bir su molekülünün ağırlığı. kuru hava molekül ağırlığının yaklaşık olarak 5/8 i kadardır. Havada su buharı bulunmasaydı «hava durumu» adı altında sıralayabileceğimiz olay sayısı pek az olurdu. Bizi güneşten koroyan bulut örtüsü ve insanlarla hayvanların beslenme kaynağı oları bitkileri sulayacak yağmur olmazdı. Şimdiki şekliyle hayat yeryüzünde varlığını sürdüremezdi.

Atmosfer içindeki su buharı miktan, enlem ve irtifaya göre değişir, yüksek enlem ve yüksek irtifalarda çok azdır. Her ne kadar pratikte bütün su buharı 25.000 feet'lik seviyenin altında toplanmış ise de, asgari 250.000 feet'e kadar olan seviyelerde, içinde kesinlikle hiç su bulunmayan tıavaya rastlanmamıştır.

Toz, duman ve denizden havaya karışan tuzlar gibi katı zerrecikler, atmosferin alt kat larında bulunur. Boyutları, mikroskopik ölçüden çıplak gözle görulebilecek ölçüye kadar çok değişiktir. Bu zerrecikler. görüşü kısıtlar ve bazıier: da su buharının yogunlaşmasında çekirdek (tekâsüf zerrecikleri) rolü oynarlar.

Hava hafif bir cisim olmakla beraber atmosferin ağırlığı çok fazladır. Ama, insan bu ağırlığı hissetmez; çünkü, vücudun içindeki hava ve sıvıların basıncı, dıştaki hava basınc· na karşı dengeyi sağlar. Atmosferin tüm yeryüzüne yaptığı basınç, 2116 lb/ftv yahut 14,7 Ib/inçkare'dir.

Atmosferdeki türbülans~ bulutlar, sis, pus, yağmur ve kar gibi bazı unsur ve faaliyetlerin değerlendirilmesi, görmek ya da hissetmek suretiyle yapılabilir. Basınç. suhunet, rüzgar istikameti ve sürati, nisbi rutubet gibi olanları ise aletler aracılığı ile daha ivi ölçülebilir.

ATMOSFERİN KATLARI :

Meteorolojide dünyanın atmosferi, genel olarak iki esas bölüme ayrılır :

· Alçak atmosfer

· Yüksek atmosfer

Alçak atmosfer, TROPOSFER diye adlandınlır. Troposferin kalınlığı zamana ve enleme göre değişir. Ortalama kalınlığı Ekvator üzerinde 54.000 feet. Kutuplarda 28.000 feet kadardır. Orta kuşaklarda, mevsimsi degişiklikler troposferin kalınlığını büyük ölçüde etkiler. Yaz mevsiminde daha kalın, kış mevsiminde ise incedir. Yeryüzü ve atmosferdeki ısı değişikliği nedeniyle, troposferin kalınlığı, gündüzden geceye ve mevsimden mevsime sürekli olarak değişmektedir. Bu mevsimlik ve günlük değişmelere rağmen orta kuşaklarda troposfer, ancak nadiren Ekvatordaki kadar kalın ya da Kutuplardaki kadar ince olur. 45° enleminde troposferin ortalama yiiksekliği yaklaşık olarak 35.000 feet'tir.

Atmosferin katları içinde herhalde en istikrarsız olanı troposferdir. Bulut faaliyetlerinin ve gözle göriilebilir hava olaylannın en çok bulurıduğu bölüm burasıdır. Dünyadaki meteorolojik olayları meydana getiren bütün hava kitleleri, cepheler ve fırtınalar burada doğar.

Birçok nedenlerle, meteorolojik olayların çogu, troposfer sınırları içinde yer almaktadır; şöyle ki :

· Yüksek nisbette su buharı alçak atmosferde bulunur.

· Yoğunlaşma zerrecikleri en çok troposferdedir.

· Işının (radyasyon) yoluyla ısınma ve soğuma, yer seviyesinde maksimumdur. Troposfer içinde irtifa ile ortalama ısı düşmesi yaklaşık olarak 2°C/1.000 feet'tir. Bu ortalama ısı düşmesine «standart düşme orant (Standart Lapse Rate) denir. Isı düşmesinin önemli ölçüde degiştiği ırtifa, alçak atmosferi yiiksek atmosferden ayıran bölge yahut sınırdır. Bu hayali bölge TROPOPOZ olarak hilinir ve çoğu zaman ince ve kesin bir intikal bögesi olarak kabul edilir.

Tropopozun ortalama irtifası enlemlere göre sistemli bir şekilde değişir; Ekvatorda yüksek, Kutuplarda daha alçaktır. 45° enleminde, iropopozun ortalama ısı derecesi -SS°C dır; kutuplarda tropopoz ısısı Ekvatordakine oranla daha sıcaktır (başlıca neden, troposferin kutuplarda çok daha ince olmasıdır)

. Unutmayınız ki, tropopoz sadece alçak atmosferle yüksek atmosfer arasındaki sınır bölgesidir; dolayısiyle yüksekliği troposferin kalınlığıyla beraber devamlı değişecektir.

Troposferin üzerindeki atmosfer bölümü bazı kriterlere göre katlara ayrılmıştır ki, bu kriterler arasında en çok bilineni. ısı dağılımına göre olanıdır. Buna göre yüksek atmosferin katları şöyle sıralanabilir.

Stratosfer :

Troposferin hemen üzerindeki izotermal tabakadır. Tropopozdan yaklaşık olarak 80.000 feet'e kadar uzanır. Bileşimi troposferinki gibidir. Dikkati çeken özelliği, hulut ve türbülansın troposfere oranla az oluşudur; bununla beraber, stratosferin alt seviyesinde açık hava türbülansma rastlanır ve ara sıra «İnci Anası» diye adlandınlan sirüs tipi bulutlara rastlanır.

Stratosfer terimi, tropopozdan başlayarak minimum ısı derecesinin bulunduğıı seviye olan 270.000 feet'e kadar devam eden atmosfer tabakası içinde kullanıla gelmiştir.

Mezosfer :

160.000 feet civarında oldukça yüksek bir maksimum ısıya sahip olan ve stratosferin tist sınırından başlayarak 270.000 feet'lere kadar uzanan atmosfer katına şimdi bu ad verilmektedir. Yoğun ozon nedeniyle bu katta önce yükselen ısı, yukarıya doğru çıkıldıkça ozonun azalması nedeniyle -100°F'a kadar düşer. Yeryüzündeki, şiddetli patlamalar gibi aşın yüksek sesler, mezosferdeki yüksek ısı tabakası tarafından geriye yansıtılır.

Termosfer :

Mezosferin üstündeki kat olup, giineşin ultraviyole ışınımının emilmesi nedeniyle ısı, irtifa ile beraber sürekli artar. Fazla miktarda

iyonlaşmış atom, molekül ve serbest elektron bulunması nedeniyle atmosferin bu katı Qİyonosfer~ olarak da bilinir. 300 mil irtifada ısı 2200°F'a ulaşır.

Egzosfer :

Atmosferin en üst katını meydana getirir ve muhtemelen ternıosferin üst sınırı olan 300 milden baslar. Bu katta sesin yayılmasının im~saınsız olduğuna inandır; çünkü, burada hava moleküll~ri son deıece seyrektir; eligsiyonlaşmış atom, molekül ve serbest elektron bulunması nedeniyle atmosferin bu katı "İyonosfer" olarak da bilinir. 300 mil irtifada ısı 2200°F'a ulaşır.

Egzosfer :

Atmosferin en üst katını meydana getirir ve muhtemelen ternıosferin üst sınırı olan 300 milden baslar. Bu katta sesin yayılmasının imkansız olduğuna inanılr; çünkü, burada hava molekülleri son derece seyrektir; elips şekilli yörüngeler çizerler ve nadiren birbirleriyle çarpışırlar. En üst taraflarda yer çekiminin giderek azalması ve tamamen kaybolması nedeniyle bazı hava molekiilleri uzaya fırlayıp giderler.

Kutuplarda göriilen tan olayları (şimal fecri gibi), atmosferin yeryi.izünden başlayarak 600 mil irtifalara kadar uzandığını ortaya koymaktadır.

Fiziko - kimyasal açıdan bakıldığında atmosferde iki önemli tabaka görmek mümkündür.

Ozonosfer :

Yoğun miktarda ozon ihtiva eden ve 32.000feet ile 165.000 feet arasında yer alan tabakadır.

İyonosfer :

Yaklaşık olarak 19O.OO0 feet'ten başlayan ikinci önemli tabakadır.

Yüksek atmosfer katlarını belirtmek amacıyla kullanılan, fakat kitabımızın kapsamı dışında kalan diğer birçok terimlerden bazıları şunlardır :

· Keınosfer

· Nötrosfer

· Homosfer

· Heterosfer